Το παζλ του χωριού συμπληρώνουν τα λαξευτά πατητήρια, οι ρωμαϊκοί τάφοι, το φρούριο Μέλισσα, το μοναδικό δάσος με τις δάφνες, η μονή της Παναγιάς της Καρδιώτισσας και οι 49 εκκλησίες και ξωκλήσια που βρίσκονται στο χωριό.

Το χωριό βρίσκεται περίπου 30 χλμ από την πόλη του Ηρακλείου, χτισμένο ανάμεσα σε γιγάντιους απόκρημνος βράχους, σε υψόμετρο 530μ.

Ο Άγιος Θωμάς ανήκει στο δήμο Γόρτυνα και κατοικούν σε αυτόν 665 άτομα. Κύριες ασχολίες των κατοίκων είναι η κτηνοτροφία και η γεωργία. Μάλιστα, το άφθονο νερό που υπάρχει στο χωριό βοηθάει στην άρδευση των καλλιεργειών.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Κοντά στον Άγιο Θωμά βρισκόταν η αρχαία πόλη Πάννονα.

Στη διάρκεια της Ενετοκρατίας ήταν ένα από τα μεγαλύτερα χωριά του Μονοφατσίου. Το 1583 αναφέρεται στην απογραφή του Καστροφύλακα με το όνομα S. Thoma με 521 κατοίκους.

Κατά την Τουρκοκρατία το χωριό εκχωρήθηκε στον πορθητή του Χάνδακα Κιοπρουλί , ο οποίος το αφιέρωσε στο Βεζίρ Τζαμί (Άγιος Τίτος). Κατά την Επανάσταση του 1866 οι Τούρκοι κατέστρεψαν το χωριό και έκοψαν τα οπωροφόρα δέντρα.

ΤΟΠΩΝΥΜΙΟ

Το όνομα του χωριού οφείλεται στην παλιά τρίκλιτη εκκλησία που βρίσκεται στο κέντρο του χωριού.

ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ

Όπως προαναφέραμε, στο χωριό υπάρχουν 49 εκκλησίες και ξωκλήσια.

Η κεντρική εκκλησία είναι ο τρίκλητος βασιλικός ναός που είναι αφιερωμένος στον Άγιο Θωμά, τον Άγιο Νικόλαο και τον Άγιο Χαράλαμπο.

Αξίζει να επισκεφτείτε, την Αγία Παρασκευή με υπολείμματα τοιχογραφιών, τον Μιχαήλ Αρχάγγελο στο δρόμο για το νεκροταφείο, με αρχαϊκές τοιχογραφίες του 12ου αιώνα, τον Άγιο Παντελεήμονα, τον Άγιο Ιωάννη, τον Άγιο Ιωάσαφ και την εκκλησία της Κεράς Μελισσανής και του Αγίου Πνεύματος στα ερείπια του χωριού Αξέντι.

Επίσης, πρέπει να πάτε στην εκκλησία της Κεράς Σπηλιώτισσας, που βρίσκεται στο δρόμο προς τον παλιό οικισμό Αρδάχθια. Σύμφωνα με την παράδοση υπήρχε θέατρο και αρχαίος βωμός, ενώ έξω από τη σπηλιά, χαραγμένη στο βουνό, υπάρχει μια αρχαία ελληνική επιγραφή. Στην Σπηλιώτισσα βρίσκεται –αν και τσιμεντομένη πλέον- η τρύπα του Άδη. Λέγεται ότι εκεί βρισκόταν η είσοδος για τον κάτω κόσμο, για αυτό οι ζωντανοί πετούσαν μέσα στην τρύπα αφιερώματα και αγαπημένα πράγματα των νεκρών.

Λίγο έξω από το χωριό βρίσκεται και το παλιό μοναστήρι της Παναγιάς Καρδιώτισσας.

ΕΘΙΜΑ

Στις εκκλησίες του οικισμού του Αγίου Θωμά πραγματοποιείται κάθε 2-3 χρόνια το πανάρχαιο έθιμο του ζωσίματος.

Σύμφωνα με το έθιμο, οι γυναίκες του χωριού πλέκουν πολύ μακριά σκοινιά, τα βάζουν 7 φορές μέσα σε μελισσοκέρι και κάποια ημέρα της άνοιξης τυλίγουν τις εκκλησίες με αυτά.

Η παράδοση λέει ότι με αυτό το τρόπο φεύγει η κακοτυχία.

Το έθιμο έχει ρίζες στην αρχαία Ελλάδα.